Sözleşme, taraflar arasındaki ilişkinin kurallarını önceden yazmak için en elverişli araçtır. Türk Borçlar Kanunu’nda sözleşme serbestisi esastır; taraflar kanunun emredici hükümlerine, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmamak kaydıyla içeriği diledikleri gibi belirleyebilir. Ancak sözleşmede düzenlenmeyen her konu kanunun genel hükümlerine bırakılır ve bu çoğu zaman tarafların beklentisiyle örtüşmez. İyi hazırlanmış bir sözleşme; edimleri, ödeme ve teslim koşullarını, sorumluluğun sınırlarını, sona erme yollarını ve uyuşmazlık çıkarsa izlenecek yolu açıkça gösterir.
Bu alandaki başlıca konular
- Satış, tedarik, hizmet, eser, distribütörlük ve gizlilik sözleşmelerinin hazırlanması
- Karşı taraftan gelen sözleşme taslaklarının incelenmesi ve riskli hükümlerin belirlenmesi
- Cezai şart, teminat, sorumluluk sınırlaması ve uyuşmazlık çözüm hükümleri
- Temerrüt, ihtarname, fesih ve sözleşmeden dönme süreçleri
- Aşırı ifa güçlüğü nedeniyle sözleşmenin uyarlanması talepleri
- Sözleşmeye aykırılıktan doğan alacak ve tazminat davaları
Sözleşme hazırlarken
Tarafların ticaret unvanı, vergi numarası ve imza yetkisi doğru yazılmalı; edimler ölçülebilir biçimde tanımlanmalıdır. Ödeme takvimi, teslim yeri ve zamanı, ayıp bildirimi, gizlilik, fikri hakların aidiyeti, sözleşmenin devri ve sona erme yolları ayrı başlıklar hâlinde düzenlenmelidir. Uyuşmazlık hükmünde yetkili mahkeme ya da tahkim seçilebilir; ancak yetki sözleşmesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir. Bazı sözleşmeler şekle bağlıdır: taşınmaz satışı resmî şekilde, kefalet ise yazılı ve kefilin el yazısıyla azami miktarı göstererek yapılmalıdır. Ayrıntılar: ticari sözleşme hazırlarken dikkat edilecekler.
Cezai şart
Borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenecek bir bedel önceden kararlaştırılabilir. Alacaklı, cezai şartı isterken bir zararının doğduğunu ispat etmek zorunda değildir. Hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirebilir; ancak tacirler ticari işlerinde kararlaştırdıkları cezai şartın aşırı olduğu gerekçesiyle indirilmesini isteyemez. Bu nedenle ticari sözleşmelerde cezai şart oranı özenle belirlenmelidir.
Temerrüt, fesih ve dönme
Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ifa günü birlikte belirlenmişse ihtara gerek kalmaz. Karşılıklı sözleşmelerde borçlu temerrüde düşerse alacaklı, borcun ifası için uygun bir süre verebilir ya da verilmesi için hâkime başvurabilir; bu süre içinde de ifa edilmezse ifa ve gecikme tazminatı istemek, ifadan vazgeçip olumlu zararını istemek ya da sözleşmeden dönmek arasında seçim yapabilir. Sözleşme kurulduktan sonra öngörülemeyen olağanüstü bir durum ifayı aşırı ölçüde güçleştirmişse, borçlu sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir.
Genel işlem koşulları
Bir tarafın önceden tek başına hazırlayıp çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak üzere karşı tarafa sunduğu standart hükümler genel işlem koşuludur. Karşı tarafa bu koşulların varlığı açıkça bildirilmemiş ve içeriğini öğrenme imkânı sağlanmamışsa, ya da hüküm sözleşmenin niteliğine yabancıysa, bu koşullar yazılmamış sayılır. Karşı taraf aleyhine dürüstlük kuralına aykırı değişiklik yetkisi veren hükümler de geçersizdir.
İlk adımlar
- Sözleşmenin imzalı nüshasını, eklerini ve sonradan yapılan değişiklik yazışmalarını bir arada tutun.
- Karşı tarafın borcunu yerine getirmediği tarihleri ve bu konudaki yazışmaları kaydedin.
- Fesih ya da dönmeden önce sözleşmedeki bildirim ve süre şartlarını kontrol edin.
Sık sorulan sorular
Sözleşme sözlü yapılabilir mi?
Kural olarak evet; kanun özel bir şekil öngörmedikçe sözleşmeler sözlü de kurulabilir. Ancak ispat kolaylığı için yazılı sözleşme yapılması önerilir. Taşınmaz satışı, kefalet ve taşınmaz satış vaadi gibi bazı sözleşmeler kanunda öngörülen şekle uyulmazsa geçersizdir.
E-imzalı sözleşme geçerli midir?
Evet. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na göre güvenli elektronik imza, elle atılan imza ile aynı hukuki sonucu doğurur. Resmî şekle tabi işlemler ve teminat sözleşmeleri ise güvenli elektronik imza ile yapılamaz.
İhtarname mutlaka noterden mi gönderilmeli?
Tacirler arasında temerrüt, fesih ve dönme gibi sonuç doğuran ihtarlar noter, iadeli taahhütlü mektup, telgraf ya da kayıtlı elektronik posta ile yapılmalıdır. Tacir olmayanlar arasında şekil şartı yoktur; ancak ispat açısından noter ihtarnamesi tercih edilir.
Ekonomik koşullar değişti, sözleşme yeniden düzenlenebilir mi?
Sözleşmenin kurulduğu sırada öngörülemeyen ve borçludan kaynaklanmayan olağanüstü bir durum ifayı aşırı ölçüde güçleştirmişse ve borçlu henüz ifa etmemişse, hâkimden sözleşmenin uyarlanması, bu mümkün değilse sözleşmeden dönme istenebilir.


