Sözleşmeler Hukuku
Ticari Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilecek 12 Nokta: Taraflar, Ödeme, Cezai Şart, Fesih ve Uyuşmazlık Hükümleri
Tedarik, hizmet, satış ve distribütörlük sözleşmelerinde tarafların tanımlanmasından ödeme ve teslim koşullarına, cezai şarttan mücbir sebebe, gizlilikten yetkili mahkeme ve tahkime kadar sözleşmeye yazılması gereken başlıklar.
Kısaca
- Sözleşmede düzenlenmeyen her konu kanunun genel hükümlerine bırakılır; bu çoğu zaman tarafların beklentisiyle örtüşmez.
- Edimler ölçülebilir biçimde tanımlanmalı; ödeme, teslim, ayıp bildirimi ve sona erme yolları ayrı ayrı yazılmalıdır.
- Tacirler, kararlaştırdıkları cezai şartın aşırı olduğu gerekçesiyle indirilmesini isteyemez.
- Yetki sözleşmesi yalnızca tacirler ve kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir; tahkim şartı yazılı olmalıdır.
Ticari ilişkilerde sözleşme, iyi gittiğinde neredeyse hiç okunmayan, ama bir sorun çıktığında tek başvuru kaynağı hâline gelen belgedir. Türk Borçlar Kanunu’nda sözleşme serbestisi esas olduğundan taraflar, emredici hükümlere aykırı olmamak kaydıyla ilişkilerini diledikleri gibi düzenleyebilir. Ancak sözleşmede açıkça yazılmayan konularda kanunun boşluk dolduran hükümleri uygulanır. Aşağıdaki on iki başlık, özellikle tedarik, hizmet, satış ve distribütörlük sözleşmelerinde sonradan çıkan uyuşmazlıkların büyük bölümünü önlemeye yöneliktir.
1. Tarafların doğru tanımlanması
Şirketlerin tam ticaret unvanı, MERSİS ve vergi numarası, adresi ve sözleşmeyi imzalayan kişinin temsil yetkisi yazılmalıdır. İmzalayanın şirketi temsil yetkisi ticaret sicilinden ya da imza sirkülerinden kontrol edilmelidir. Yetkisiz kişinin imzaladığı sözleşme, şirket onaylamadıkça onu bağlamayabilir.
2. Konunun ve edimlerin ölçülebilir biçimde yazılması
“Kaliteli ürün”, “zamanında hizmet” gibi genel ifadeler yerine ürünün teknik özellikleri, miktarı, hizmetin kapsamı ve kabul kriterleri ek bir şartname ile tanımlanmalıdır. Neyin teslim edileceği netleşmeden ayıp ya da eksik ifa tartışması çözülemez.
3. Ödeme koşulları, vade ve faiz
Bedelin tutarı, para birimi, ödeme takvimi ve yöntemi açıkça yazılmalıdır. Vade tarihi belirlenmişse borçlu, ayrıca ihtara gerek kalmadan bu tarihte temerrüde düşer. Taraflar gecikme faizi oranını kararlaştırabilir; ticari işlerde oran kararlaştırılmamışsa avans faizi istenebilir. Döviz cinsinden borçlarda ödemenin hangi kurdan yapılacağı da belirtilmelidir.
4. Teslim, kabul ve ayıp bildirimi
Teslim yeri, zamanı, nakliye masrafları ve hasarın hangi anda alıcıya geçeceği düzenlenmelidir. Tacirler arasındaki satışlarda alıcının malı gecikmeksizin muayene etmesi ve ayıpları süresinde bildirmesi gerekir; sözleşmede bu süreleri ve bildirim yöntemini açıkça belirlemek uyuşmazlığı azaltır. Kabul tutanağı ve teslim belgeleri ispat açısından önemlidir.
5. Cezai şart
Borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenecek bir ceza önceden kararlaştırılabilir; alacaklı bu durumda zararını ispat etmek zorunda değildir. Hâkim aşırı cezai şartı indirebilir; ancak tacirler ticari işlerinde kararlaştırdıkları cezai şartın indirilmesini isteyemez. Cezai şartın ifaya ek olarak mı yoksa ifanın yerine mi isteneceği de açıkça yazılmalıdır.
6. Teminatlar
Ödeme ya da ifa güvencesi olarak banka teminat mektubu, kefalet, rehin veya çek-senet alınabilir. Gerçek kişilerin verdiği kefaletlerin geçerli olması için kefalet sözleşmesinin yazılı yapılması ve kefilin sorumlu olacağı azami miktarı ile kefalet tarihini kendi el yazısıyla belirtmesi gerekir; evli kefillerde kural olarak eşin rızası da aranır.
7. Süre, fesih ve dönme
Sözleşmenin süresi, yenilenip yenilenmeyeceği ve hangi hâllerde feshedilebileceği yazılmalıdır. Karşı tarafın borcunu yerine getirmemesi hâlinde verilecek ek süre, fesih bildiriminin şekli ve fesihten sonra tarafların karşılıklı yükümlülükleri (stokların iadesi, müşteri verilerinin teslimi gibi) düzenlenmelidir. Tacirler arasında fesih ve temerrüt bildirimleri noter, iadeli taahhütlü mektup, telgraf ya da kayıtlı elektronik posta ile yapılmalıdır.
8. Mücbir sebep ve aşırı ifa güçlüğü
Doğal afet, salgın, savaş ya da idari yasak gibi tarafların kontrolü dışındaki olayların hangi sonuçları doğuracağı belirlenmelidir: yükümlülüklerin askıya alınması, bildirimin süresi ve olayın uzaması hâlinde fesih hakkı. Sözleşmede hüküm bulunmasa bile, öngörülemeyen olağanüstü bir durum ifayı aşırı ölçüde güçleştirmişse hâkimden sözleşmenin uyarlanması istenebilir.
9. Gizlilik ve fikri haklar
Taraflar arasında paylaşılan ticari bilgilerin gizli tutulması, gizlilik yükümlülüğünün sözleşme sona erdikten sonra ne kadar süreceği ve ihlalin sonuçları yazılmalıdır. Sözleşme kapsamında ortaya çıkan tasarım, yazılım ya da içeriklerin kime ait olacağı ve marka kullanım izinleri ayrıca düzenlenmelidir.
10. Kişisel veriler
Sözleşmenin ifası sırasında çalışan ya da müşteri verileri paylaşılıyorsa, tarafların veri sorumlusu ve veri işleyen sıfatları, veri güvenliği tedbirleri ve veri ihlali hâlinde bildirim yükümlülüğü belirlenmelidir. Verilerin yurt dışına aktarılacağı durumlarda Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’ndaki aktarım kuralları ayrıca dikkate alınır.
11. Devir, değişiklik ve bildirim adresleri
Sözleşmenin karşı tarafın onayı olmadan üçüncü kişilere devredilip devredilemeyeceği, değişikliklerin yalnızca yazılı yapılabileceği ve tarafların tebligat adresleri yazılmalıdır. Güvenli elektronik imza ile imzalanan sözleşmeler elle atılan imza ile aynı sonucu doğurur; ancak resmî şekle tabi işlemler ve kefalet gibi teminat sözleşmeleri bu yolla yapılamaz.
12. Uyuşmazlık çözümü
Uyuşmazlık hâlinde hangi mahkemenin yetkili olacağı kararlaştırılabilir; ancak yetki sözleşmesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir. Taraflar mahkeme yerine tahkim yolunu da seçebilir; tahkim şartının yazılı olması ve hangi kurumun kurallarının uygulanacağı, hakem sayısı, tahkim yeri ve dilinin belirtilmesi gerekir. Konusu bir miktar para olan ticari davalarda dava açmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur; sözleşmede bu aşamaya ilişkin bir müzakere süreci de öngörülebilir.
Akılda tutulacak kurallar
- Faturaya itiraz (tacirler)
- Faturanın alınmasından 8 gün
- Yetki sözleşmesi
- Yalnızca tacirler ve kamu tüzel kişileri arasında
- Tahkim şartı
- Yazılı olmalı
Sık sorulan sorular
Karşı tarafın gönderdiği standart sözleşmeyi değiştirebilir miyim?
Evet; sözleşme hükümleri tarafların müzakeresine açıktır. Önceden hazırlanmış standart hükümler, karşı tarafa açıkça bildirilmemiş ve içeriğini öğrenme imkânı tanınmamışsa genel işlem koşulu olarak yazılmamış sayılabilir; ancak imzadan önce itiraz edilmesi en güvenli yoldur.
Sözleşmede faiz yazmazsak ne olur?
Ticari işlerde faiz oranı kararlaştırılmamışsa, temerrüt hâlinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın kısa vadeli avans işlemlerine uyguladığı oran üzerinden faiz istenebilir. Farklı bir oran isteniyorsa sözleşmeye yazılmalıdır.
İngilizce ya da iki dilli sözleşme yapabilir miyiz?
Taraflar sözleşmeyi farklı dillerde ya da iki dilli olarak düzenleyebilir. İki dilli sözleşmelerde metinler arasında farklılık olursa hangi dildeki metnin esas alınacağı mutlaka yazılmalıdır. Mahkemeye sunulacak yabancı dildeki belgeler için tercüme gerekir.
Sözleşmeyi e-imza ile imzalamak yeterli mi?
Güvenli elektronik imza, elle atılan imza ile aynı hukuki sonucu doğurur. Ancak taşınmaz satışı gibi resmî şekle tabi işlemler ve kefalet gibi teminat sözleşmeleri güvenli elektronik imza ile yapılamaz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumlar mevzuat ve güncel yargı kararları dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.


